अरुण तेस्रोजस्तो नहोस् निजगढ विमानस्थल

२५ वर्ष अगाडि प्रस्तावित बारा जिल्लाअन्तर्गत निजगढ अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल,नेपालको पर्यटन क्षेत्रको उपयोग, विशौं लाख नेपाली जनतालाई प्रत्यक्ष–परोक्ष रोजगारी तथा नेपाली जनताको समृद्ध भविष्यका लागि कोशेढुंगा हो । यसको उपयुक्तता, औचित्यता र आवश्यकताको बारेमा विश्वसनीय तथ्य र आधार छन् । यो राष्ट्रिय महत्व र गौरवको आयोजना वहकिएको दलाली अभियानको शिकार त बन्ने होइन भन्ने आशंका पनि जन्मिएको छ ।

नेपालमा एकथरी मानिस छन् उनीहरुलाई नेपालको विकास हुन लाग्यो, नेपालको हितमा केही राम्रा काम हुन लाग्यो, नेपाली जनताको मुहार उज्यालो हुन लाग्यो भने तिलमिलाउँछन्, यत्रतत्र गिडगिडाउँछन् । अनि उनीहरु मूल विषयलाई विषयान्तर गर्न वातावरण लगायतका विषय उछाल्छन् । यस्ता तत्वले अरुण तेस्रो जस्तो आयोजना बिथोली दशकौंसम्म जलस्रोतको धनी देशका नेपाली जनतालाई अन्धाकारमा राखे ।

निजगढ विमानस्थल लगायत कुनै पनि आयोजनामा हुनसक्ने वातावरणीय क्षति र त्यसको परिपूर्ति गर्ने विषयमा खुल्ला बहस गरौं र नतिजा देखिने गरी वृक्षारोपण अभियान सञ्चालन गरौं । जे–जस्ता विषयमा छलफल गर्नुपर्छ, त्यसमा नेपाल र नेपाली जनताको सर्वोत्तम हितलाई केन्द्रमा राखी वस्तुपरक ढंगले सकारात्मक आलेचनात्मक सोचका साथ अगाडि बढौं । यो वा त्यो बाहनामा विकास र समृद्धिलाई अवरुद्ध गर्ने काम कसैबाट पनि होस् ।

पृष्ठभूमि

०४९ साउन १६ का दिन थाई अन्तरराष्ट्रिय वायुसेवाको फलाइट–३११ विमान बैंककबाट काठमाडाैं आउँदा रसुवाको पहाडमा ठोक्कियो । चालक दलका १४ सदस्यसहित ९९ जना यात्रुको निधन भयो । यसैगरी ०४९ असोज १२ गते पाकिस्तान अन्तराष्ट्रिय वायुसेवा को ए ३०० एअरबस ललितपुरको भट्टेडाँडामा दुर्घटना भयो । सो जहाजमा यात्रारत १६७ जनाको निधन भयो । नेपालमा भएका यी दुई कहालीलाग्दा दुर्घटनाको कारण अन्तराष्ट्रिय जगतमा नेपाली हवाई आकाश असुरक्षित भएको सन्देश प्रवाह भयो । यसले गर्दा चारैतर्फ डाँडाले घेरिएको काठमाडौं त्रिभुवन विमानस्थल जोखिमपूर्ण छ भन्दै त्रिभुवन अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलको विकल्पमा नयाँ अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण गर्ने स्थानको अध्ययन कार्य नेपाल सरकारले वि. सं. ०५१ मा थाल्यो ।

अध्ययनका क्रममा देशका विभिन्न आठ स्थान विराटनगर, जनकपुर, निजगढ, भरतपुर, भैरहवा, नेपालगञ्ज, सुर्खेत र धनगढीलाई सम्भावित स्थानका रुपमा पहिचान गरी स्थलगत प्राविधिक अध्ययन गरियो । सो अध्ययनबाट निजगढलाई उपयुक्त स्थान भएको भनी सिफारिस गरियो । त्रिभुवन विमानस्थलको क्षमता अभाव भएको कारणले यसको विकल्पमा निजगढ विमानस्थल निर्माणको प्रक्रिया अगाडि बढाइएको हो । निजगढ विमानस्थल निर्माण आयोजना कसैको लहड नभएर देशको आवश्यकता हो ।

सरकारले यस आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवकै आयोजनामा समावेश गरेपछि ०७१ सालमा यो निर्माणको प्रक्रिया थाल्नसंस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले ५० करोड बजेट छुट्यायो । त्यसपछि प्राधिकरणले यससम्बन्धी काम थाल्यो । विमानस्थल निर्माणकै शिलशिलामा सरकारले अहिलेसम्म तीन अर्ब खर्च गरिसकेको छ । वरिपरि काँडेतारसहित पहुँच मार्ग कार्यालय र त्यसका निम्ती जरूरी डिजाईन समेत सम्पन्न भइसकेको अवस्था छ । सरकारले आयोजना निर्माणका लागि स्वीट्जरल्याण्डको ज्युरिच इन्टरनेसनल एयरपोर्टलाई केही समयअघि छनोट गरिसकेको छ ।

वैकल्पिक विमानस्थलको खाँचो

अहिले त्रिभुवन विमानस्थललाई विस्तार गर्न असम्भव छ । तर, निजगढ विमानस्थालाई आवश्यक परेको अवस्थामा संसारकै सबैभन्दा ठूलो र क्षमतावान हुनसक्ने गरी विस्तार गर्न सकिने सम्भावना छ । यहाँ अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारको सिंगल रनवे, डबल रनवे तथा ट्रिपल रनवेसम्मको विमानस्थल निर्माणका लागि भविष्यमा कुनै समस्या पर्ने देखिँदैन । त्रिभुवन विमानस्थलमा डबल रनवे बनाउन नसकिएर अहिले पनि हाम्रो उडानमा डिले हुने र अवतरणमा होल्ड हुने गरेको पीडा सबैले भोगेका छौं ।

०७१ चैत्र १ गते २२४ यात्रु बोकेको टर्किस एअरलाइन्सको विमान अवतरणका क्रममा दुर्घटना भयो । केही दिन विमानस्थल नै बन्द गर्नुपर्‍यो । ०७४ चैत्र ८ गते यूएस–बंगलाको विमान अवतरणका क्रममा दुर्घटना हुँदा विमानस्थलको सेवा अवरुद्ध भयो । देशको राजधानीमा रहेको एकमात्र अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल यसरी बन्द गर्नु पर्दा अन्तराष्ट्रिय जगतमा कस्तो सन्देश जाला ?

०७५ फागुन २१ गते चन्द्रगढीबाट काठमाडौँ आउँदा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली चढेको जहाज आकाशमा आधा घण्टा होल्ड भयो । ०७६ असोेज २ गते बिहान कतारको दोहाबाट काठमाडौँ उडेको जहाज काठमाडौँको आकाशमा ३ घन्टाभन्दा बढी समय होल्ड हुनुपर्‍यो । असोज २६ गते काठमाडौं विमानस्थलमा अवतरण गर्न नपाउँदा नौवटा जहाज आकाशमै होल्ड भए । साउन २८ गते दिन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उडान र अवतरण बन्द भयो । एक्कासी ठूलो पानी परेकाले बिहान सवा १० बजेदेखि उडान र अवतरण प्रभावित भएको विमानस्थल कार्यालयले जनायो । विमान अवतरण हुन नसकी आकाशमा विमान होल्ड गर्नु परेका यी केही उदाहरण हुन् । त्रिभुवन विमानस्थलमा एयर ट्राफिक जामको समस्या अहिले पनि छँदैछ ।

अहिले हामीसँग भएको काठमाडौं र निर्माणधीन भैरहवा तथा पोखराका विमानस्थल नेपालको पर्यटकीय भौगोलिक अवस्थिति तथा भूपरिवेष्ठित अवस्था अनुसार हाम्रा सबै आवश्यकता पूरा गर्ने प्रकृतिका पूर्ण क्षमताका विमानस्थल होइनन् । आइक्यापले निर्धारण गरेको सबै मापदण्ड, स्ट्यान्डर र रिकुमेन्डेसन पूरा गर्न निजगढजतिको उपयुक्त ठाउँ अरु कुनै छैन ।

कतिलाई लागेको हुन सक्छ कि नेपालमा त्रिभुवन विमानस्थलको सट्टामा कुनै वैकल्पिक विमानस्थल भए भइहाल्छ नि । तर, निजगढमा बनाउन लागिएको विमानस्थल नेपालको वैकल्पिक विमानस्थल होइन । यो त्रिभुवन विमानस्थलको वैकल्पिक विमानस्थल भन्न सकिएला, तर यो यतिमा मात्र सीमित छैन । निजगढ विमानस्थल नेपालको समृद्धिको वाहक हो । यसले नेपालको पर्यटनको लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्छ । यसका लागि नेपालले तेस्रो मुलुकमा निर्यात गर्नुपर्ने तथा तेस्रो मुलुकबाट आयात गर्नु पर्ने वस्तुको लागि जल तथा स्थल मागबाट हुने खर्च दर भन्दा सस्तोमा वस्तुको आयात निर्यात गर्न सक्छ । नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित मुलुकको लागि यस्तो क्षमताको विमानस्थल न्यूनतम आवश्यकता हो । यो विमानस्थलको निर्माण पश्चात नेपालको भूपरिवेष्ठित हुनुको पिडा भोगाइमा पनि कमी आउँछ । भूपरिवेष्ठित हुनुको पीडाले हामीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उपस्थित हुने भरपर्दो हवाई कनेक्टिभिटी चाहिएको छ । यो आवश्यकता विमानस्थलको आकार, भौगोलिक अवस्थिति, भिजिविलिटीको कारणले काठमाडौं विमानस्थल हुन सकेन ।

निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल राष्ट्रिय गौरवको आयोजना मात्र नभई राष्ट्रिय समृद्धिको मूल आधार पनि हो । यसबाट देशले पर्यटन र रोजगारीको क्षेत्रमा अकल्पनीय फड्को मार्न सक्छ । निजगढ अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण भई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालनमा आएपछि यसबाट प्रत्यक्ष रुपमा कम्तीमा एकलाख र परोक्ष रुपमा २० लाख मानिसले रोजगारी प्राप्त गर्नेछन् भन्ने पर्यटन विज्ञहरुको दावी रहेको छ । यसका लागि भारत र चीन विशाल जनसंख्या भएको देशको बीचमा रहेको नेपालले पूर्ण क्षमताको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल अनिवार्य रुपमा बनाउनुपर्ने अवस्था छ । विश्वमा हवाई यात्रुको वृद्धिदर ७ प्रतिशतको हाराहारीमा छ भने यो वृद्धिदर नेपालमा १४ प्रतिशतको निकट छ । यसरी हेर्दा त्रिभुवन विमानस्थलले अबका केही वर्ष पछि यात्रुको भार थेग्न नसक्ने देखिन्छ । यसका लागि निजगढको विकल्प छैन ।

ठूला विमान र विमानस्थलले कार्गो ढुवानीको विकल्प दिँदैछन् भन्ने कुरा मात्र बुझ्न सकियो भने हामी भूपरिवेष्ठित हुनुको पीडाबाट मुक्त हुनका लागि तयार हुनेछौं । समुन्द्रबाट कार्गो ढुवानीको बिकल्प दिन करिव दुई दशक अघिदेखि अध्ययन भई रहेको छ । ठूला हवाईजहाज निर्माण कम्पनीले कम लागतमा धेरै लिफ्टिंग क्षमता भएका र दूरी छिटो पार गर्न सक्ने जहाज निर्माण गरिरहेका छन् । इथियोपिया, लाओस, हंगेरीजस्ता भूपरिवेष्ठित मुलुकले ठूला जहाजबाट कार्गो ओसार–पसारको तयारी थालिसकेका छन् । सन् २००७ मा बिश्व बैंकका अर्थशास्त्रीहरुले एउटा अध्ययन गरेका थिए । अफगानिस्तान, मध्य अफ्रिका, बुरुन्डीलगायत समुन्द्री बन्दरगाह नभएका १६ भूपरिवेष्ठित मुलुकमाथि गरिएको अध्ययनले ती मलुकमा निर्यात गरिएको तेल, खाद्यान्न अन्य बस्तुको मुल्य लगभग प्लेनवाट कार्गो गरिएको मूल्य बराबर पर्दथ्यो । बन्दरगाहबाट सामान निकाल्न पर्ने झन्झट, लामो समयको पर्खाइ, भन्सार झन्झटलगायतका समस्याको हिसाब गर्ने हो भने हवाई मार्ग भन्दा जलमार्ग तथा स्थलमार्ग अझ महंगो पर्ने उनीहरुको अध्ययनले देखाएको थियो । सीमामा हुने ढिलासुस्ती, ट्रक व्यवसायीको कार्टेलिंग, धेरै ठाउँमा चेकिङको झन्झट, बीचबीचमा घुस दिएर ट्रक छुटाउनु पर्ने समस्याले गर्दा आयातित सामानमा लागत मुल्य बढाएको देखियो । यसका साथै अध्ययनले भूपरिवेष्ठित मुलुकले निर्यातमा ठूलो कष्ट ब्यहोर्नु परेको अध्ययनले देखाएको छ ।

विमानस्थल निर्माणका चुनौती

मुलुकमा ठूला भौतिक संरचना निर्माणको लागि लगानी महत्वपूर्ण विषय हो र वाधक पनि हो । ठूलो संरचना निर्माणका लागि लगानी जुटाउन कठीन हुन्छ । कतिपय राष्ट्रिय महत्व र गौरवका आयोजनाहरु सपनामा नै सीमित हुन्छन् । निजगढ विमानस्थल पनि राष्ट्रको समृद्धिका लागि कोशेढुंगा सावित हुने आयोजना हो । यसका लागि पनि लगानी मुख्य समस्या हुनुपर्ने हो । तर, त्यसो नभई समस्या अरु नै देखा परेका छन् । यी समस्याहरुलाई स्वभाविक र अस्वभाविक समस्याका रुपमा विभाजन गरी हेर्न सकिन्छ ।
रबिराज दंगाल